Jak przyjmować DHEA: dawkowanie, pora przyjmowania, czas trwania

Pytanie „ile DHEA przyjmować” brzmi prosto, ale odpowiedź na nie zależy od płci, wieku, wyjściowego poziomu hormonu i celu. DHEA nie jest suplementem sportowym w rodzaju kreatyny, lecz prekursorem hormonów płciowych, dlatego redakcja nie podaje indywidualnych schematów. Zamiast tego wyjaśniamy, jakie ilości stosowano w badaniach klinicznych, jak pora przyjmowania wiąże się z fizjologią i dlaczego bez badań laboratoryjnych cała „praktyka” zamienia się w zgadywanie.

Dlaczego przy DHEA nie działa zasada „więcej znaczy lepiej”

Organizm młodej dorosłej osoby wytwarza codziennie kilkadziesiąt miligramów DHEA, głównie w nadnerczach. Z wiekiem synteza stopniowo się zmniejsza i do 70–80 roku życia poziom DHEA-S we krwi stanowi jedynie niewielką część wartości z okresu 20–30 lat. Właśnie ta dynamika związana z wiekiem stała się podstawą idei przyjmowania „zastępczego”.

Jednak celem podejścia zastępczego jest przywrócenie hormonu do zakresu fizjologicznego, a nie jego przekroczenie. Gdy poziom DHEA-S wychodzi poza górną granicę normy, rośnie wytwarzanie androgenów i estrogenów w tkankach, a wraz z nim prawdopodobieństwo trądziku, wzrostu owłosienia u kobiet i zmian estradiolu u mężczyzn.

Poza tym efekt DHEA nie jest proporcjonalny do dawki w takim sensie, jakiego oczekują sportowcy. Badania z udziałem młodych mężczyzn przyjmujących 100–150 mg na dobę nie wykazały wzrostu testosteronu ani siły. Zwiększanie ilości nie otwiera więc potencjału „anabolicznego”, a jedynie nasila skutki uboczne.

Wreszcie warto pamiętać o statusie prawnym: w USA DHEA sprzedaje się jako suplement diety, podczas gdy w krajach UE i na Ukrainie ogólnoustrojowe DHEA nie jest zwykłym produktem spożywczym, a dla sportowców jest zakazane przez WADA. To kolejny powód, by omówić przyjmowanie z lekarzem.

Ilości badane w badaniach

Najczęściej w badaniach klinicznych stosowano 25–50 mg DHEA na dobę u osób starszych oraz u kobiet z niewydolnością nadnerczy. Klasyczna praca Moralesa i współautorów z 1994 roku wykazała, że 50 mg na dobę w przybliżeniu przywraca poziom DHEA i DHEA-S do wartości charakterystycznych dla młodych dorosłych.

Ta sama ilość, 50 mg na dobę, była stosowana w dwuletnim badaniu Naira i współautorów (New England Journal of Medicine, 2006) oraz w europejskim badaniu DHEAge, którego wyniki podsumował Baulieu ze współautorami. W obu przypadkach chodziło o osoby w podeszłym wieku pod nadzorem medycznym.

U kobiet z niewydolnością nadnerczy w badaniu Arlt i współautorów 50 mg na dobę normalizowało poziom androgenów, ale u części uczestniczek wywoływało androgenne skutki uboczne. Dlatego w praktyce klinicznej u kobiet nierzadko omawia się niższe ilości i koryguje je na podstawie badań.

Wyższe ilości — 100–200 mg i więcej — pojawiają się w pojedynczych badaniach, zwłaszcza w fizjologii sportu i psychiatrii, ale nie są standardem przyjmowania zastępczego i częściej powodują wyjście hormonów poza normę.

Pora przyjmowania i przyjmowanie z posiłkiem

Wydzielanie DHEA, podobnie jak kortyzolu, podlega rytmowi dobowemu i jest regulowane przez ACTH: najwyższe stężenia obserwuje się rano. Dlatego w większości badań DHEA przyjmowano jednorazowo rano. Taki schemat naśladuje naturalną dynamikę i zmniejsza ryzyko zaburzeń snu, o których czasem donosi się przy przyjmowaniu wieczornym.

Natomiast DHEA-S ma długi okres półtrwania i we krwi jest względnie stabilny w ciągu doby. Oznacza to, że dokładna godzina przyjmowania nie jest krytyczna dla poziomu DHEA-S, ale przyjmowanie wieczorne częściej wiąże się z pobudzeniem i gorszym zasypianiem.

DHEA to rozpuszczalna w tłuszczach cząsteczka steroidowa, jednak przekonujących danych o tym, że przyjmowanie razem z jedzeniem istotnie zmienia wynik, jest niewiele. W badaniach zwykle nie wymagano ścisłego przestrzegania warunków dotyczących posiłków; praktyczniej jest przyjmować go codziennie o tej samej porze, aby wyniki badań odzwierciedlały stan stabilny.

Liczba przyjęć na dzień w badaniach wynosi zwykle jeden. Podział na kilka przyjęć nie ma udowodnionych korzyści, a jedynie utrudnia kontrolę tego, co człowiek faktycznie otrzymuje.

Czas trwania i kontrola badań laboratoryjnych

Większość kontrolowanych badań trwała od kilku miesięcy do dwóch lat. Długoterminowe bezpieczeństwo przyjmowania przez wiele lat nie zostało zbadane, dlatego bezmyślne „dożywotnie” stosowanie nie ma podstaw naukowych.

Wytyczne Towarzystwa Endokrynologicznego dotyczące pierwotnej niewydolności nadnerczy proponują kobietom z obniżonym libido lub energią, mimo optymalnej terapii podstawowej, próbny kurs DHEA i jego przerwanie, jeśli w ciągu około sześciu miesięcy nie ma korzyści. Takie podejście „spróbować i ocenić” rozsądnie jest przenosić także na inne sytuacje.

Podstawowym markerem laboratoryjnym jest DHEA-S w surowicy. Oznacza się go przed rozpoczęciem przyjmowania, aby upewnić się, że poziom jest rzeczywiście obniżony, i ponownie po kilku tygodniach, aby sprawdzić, czy wskaźnik nie wyszedł poza normę dla wieku. U kobiet warto również oceniać testosteron, u mężczyzn — estradiol i PSA.

Krew do kontroli pobiera się zwykle o tej samej porze doby i mniej więcej w tym samym odstępie po przyjęciu, aby wyniki można było porównywać. Jeśli poziomy wychodzą poza normę lub pojawiają się skutki uboczne, lekarz zmniejsza ilość lub odstawia preparat.

Typowe błędy

Najczęstszy błąd to rozpoczynanie przyjmowania bez badania. Jeśli poziom DHEA-S i tak jest prawidłowy, dodatkowa ilość nie kompensuje niedoboru, lecz tworzy nadmiar. U młodych osób naturalny poziom jest zwykle wysoki, dlatego sens przyjmowania „zastępczego” jest dla nich wątpliwy.

Drugi błąd to kopiowanie ilości z forów kulturystów. Wyższe ilości nie dają udowodnionego efektu anabolicznego, za to częściej powodują trądzik, wypadanie włosów i przesunięcia hormonalne. Dla sportowców przechodzących kontrolę antydopingową to również bezpośrednie naruszenie przepisów WADA.

Trzeci błąd to ignorowanie jakości produktu. Badania zawartości DHEA w komercyjnych suplementach wykazały znaczne rozbieżności między ilością deklarowaną a rzeczywistą. Bez wystandaryzowanego preparatu nawet prawidłowo dobrana ilość na papierze może być nieprawidłowa w praktyce.

• nie zaczynać bez oznaczenia DHEA-S;
• nie przekraczać ilości zbadanych w badaniach bez lekarza;
• nie przyjmować wieczorem, jeśli pogarsza się sen;
• nie kontynuować przyjmowania, jeśli po kilku miesiącach nie ma korzyści;
• nie łączyć samodzielnie z innymi środkami hormonalnymi.

Wnioski redakcji

W badaniach klinicznych DHEA najczęściej przyjmowano po 25–50 mg raz na dobę rano przez kilka miesięcy, pod kontrolą DHEA-S i innych hormonów.

Wyższe ilości nie dają udowodnionych korzyści ani dla zdrowia, ani dla wyników sportowych, ale zwiększają ryzyko skutków ubocznych.

Rozsądna praktyka to badanie przed startem, powtórna kontrola, ocena korzyści po kilku miesiącach i rezygnacja z przyjmowania, jeśli nie ma rezultatu.

Aby uzupełnić obraz, przeczytaj nasze artykuły „Skutki uboczne DHEA”, „DHEA: postaci i którą wybrać” oraz „Komu nie wolno przyjmować DHEA”.

Bibliografia

1. Morales AJ, Nolan JJ, Nelson JC, Yen SS. Effects of replacement dose of dehydroepiandrosterone in men and women of advancing age. J Clin Endocrinol Metab. 1994;78(6):1360–1367.
2. Arlt W, Callies F, van Vlijmen JC, et al. Dehydroepiandrosterone replacement in women with adrenal insufficiency. N Engl J Med. 1999;341(14):1013–1020.
3. Nair KS, Rizza RA, O'Brien P, et al. DHEA in elderly women and DHEA or testosterone in elderly men. N Engl J Med. 2006;355(16):1647–1659.
4. Baulieu EE, Thomas G, Legrain S, et al. Dehydroepiandrosterone (DHEA), DHEA sulfate, and aging: contribution of the DHEAge Study to a sociobiomedical issue. Proc Natl Acad Sci USA. 2000;97(8):4279–4284.
5. Brown GA, Vukovich MD, Sharp RL, et al. Effect of oral DHEA on serum testosterone and adaptations to resistance training in young men. J Appl Physiol. 1999;87(6):2274–2283.
6. Bornstein SR, Allolio B, Arlt W, et al. Diagnosis and treatment of primary adrenal insufficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(2):364–389.
7. Parasrampuria J, Schwartz K, Petesch R. Quality control of dehydroepiandrosterone dietary supplement products. JAMA. 1998;280(18):1565.